نرخ بهره چیست؟ انواع آن و اثر افزایش و کاهش بر بازارها
نرخ بهره هزینهی استفاده از پول است. انواع ساده، اسمی، واقعی و مرکب را با فرمول و مثال ببینید و بفهمید تغییر نرخ بهره چه اثری بر سهام، وام و ارز میگذارد.
۴ دقیقه مطالعه
نرخ بهره، هزینهی قرض‌گرفتن پول است؛ همان درصدی که وامگیرنده علاوه بر اصل پول می‌پردازد و سپردهگذار از بانک میگیرد. این عدد روی سود سپرده، قسط وام، قیمت سهام، ارز و حتی تصمیم شما برای خرج‌کردن یا پس‌انداز اثر میگذارد.
نرخ بهره چیست و چرا وجود دارد؟
پول امروز ارزشمندتر از همان مبلغ در آینده است، چون میشود امروز سرمایه‌گذاری‌اش کرد و تورم هم از قدرت خریدش می‌کاهد. وام‌دهنده با دریافت بهره، این هزینهی انتظار و ریسک عدم بازپرداخت را جبران می‌کند.
انواع نرخ بهره
| نوع | تعریف | نکته |
|---|---|---|
| بهرهی ساده | فقط روی اصل پول محاسبه میشود | اصل × نرخ × زمان |
| بهرهی اسمی | نرخ اعلام‌شده‌ی سالانه‌ی وام یا سپرده | اثر تورم را در نظر نمی‌گیرد |
| بهرهی واقعی | نرخ اسمی پس از کسر اثر تورم | رشد واقعی قدرت خرید را نشان می‌دهد |
| بهرهی مرکب | روی اصل و بهرههای قبلی هم بهره می‌آید | در بلندمدت تفاوت بزرگ می‌سازد |
| نرخ بازار | حاصل عرضه و تقاضای پول در بازار مالی | معیار بقیه‌ی نرخ‌ها است |
| نرخ بانکی | نرخ سپرده و تسهیلات که بانکها اعمال میکنند | تحت سیاست‌های بانک مرکزی است |
| نرخ بینبانکی | نرخ قرض‌گرفتن بانکها از یکدیگر، معمولاً کوتاهمدت | نشانه‌ی نقدینگی نظام بانکی |
بهرهی ساده = اصل × نرخ × مدت
بهرهی مرکب تفاوت بزرگ‌تری می‌سازد: ۱۰۰ میلیون تومان با نرخ ۱۰٪ و ترکیب سالانه پس از ۵ سال به حدود ۱۶۱٫۰۵ میلیون می‌رسد، در حالی که بهرهی ساده ۱۵۰ میلیون می‌شد. توضیح کامل‌تر در سود مرکب چیست؟
نرخ واقعی بهره را چطور حساب کنیم؟
سادهترین تقریب کم کردن تورم از نرخ اسمی است، اما فرمول دقیق کمی فرق می‌کند:
نرخ واقعی = (۱ + نرخ اسمی) ÷ (۱ + نرخ تورم) − ۱
| حالت | تقریب (اسمی − تورم) | فرمول دقیق |
|---|---|---|
| اسمی ۲۰٪ و تورم ۱۵٪ | ۵٪ | حدود ۴٫۳۵٪ |
| اسمی ۱۸٪ و تورم ۲۵٪ | منفی ۷٪ | حدود منفی ۵٫۶٪ |
در حالت دوم، سپردهگذار با وجود سود ۱۸٪ در عمل قدرت خرید از دست می‌دهد. اثر تورم در تورم چیست و چگونه محاسبه میشود؟ و تورم چگونه سود واقعی سپرده را تغییر می‌دهد؟ آمده است.
چه چیزهایی نرخ بهره را تعیین میکنند؟
- سیاست پولی: بانک مرکزی در سیاست انقباضی نرخ را بالا می‌برد و در سیاست انبساطی پایین می‌آورد.
- تورم و انتظارات تورمی: وقتی تورم بالا باشد، سپردهگذار برای حفظ ارزش پول نرخ بالاتری می‌خواهد.
- عرضه و تقاضای پول: تقاضای زیاد برای وام فشار را روی نرخ بالا می‌برد.
- رشد اقتصادی: در رونق، نیاز به اعتبار بیشتر میشود و در رکود معمولاً نرخ کم میشود تا فعالیت تحریک شود.
تغییر نرخ بهره روی بازارها چه اثری دارد؟
جدول زیر جهت‌های معمول را نشان می‌دهد، نه قانون ثابت. در عمل انتظارات، تورم، ریسک و شرایط هر بازار میتواند نتیجه را عوض کند.
| بازار | افزایش نرخ بهره | کاهش نرخ بهره |
|---|---|---|
| سهام | فشار نزولی بر قیمت‌ها و سود شرکت‌ها | معمولاً جذاب‌تر میشود |
| اوراق بدهی | قیمت اوراق موجود کم میشود و بازده اوراق جدید بالا میرود | قیمت اوراق موجود بالا میرود |
| مسکن | تقاضا و قیمت تحت فشار | تقاضا افزایش می‌یابد |
| وام و اعتبار | هزینهی استقراض بالا و تقاضا کم | وام ارزان‌تر و تقاضا بیشتر |
| ارز | جذب سرمایه و تقویت پول ملی، در شرایط معمول | تمایل به خروج سرمایه و تضعیف پول ملی |
| دارایی‌های پرریسک | جذابیت کمتر | جذابیت بیشتر |
نرخ بهره و صندوق‌های درآمد ثابت
صندوق‌های درآمد ثابت بخش بزرگی از پول را در اوراق و سپرده‌هایی می‌گذارند که بازدهشان به نرخ‌های بهره بستگی دارد. با بالا رفتن نرخ‌ها، بازده اوراق جدید بیشتر میشود، اما قیمت اوراقی که صندوق از قبل نگه داشته ممکن است موقتاً کم شود. جزئیات در صندوق درآمد ثابت چیست؟.
پرسش‌های متداول
نرخ بهره را به سادهترین شکل چطور تعریف کنیم؟
هزینهی استفاده از پول دیگران؛ برای وامگیرنده هزینه است و برای سپردهگذار درآمد.
نرخ بینبانکی چیست؟
نرخی که بانکها برای قرضدادن کوتاهمدت به یکدیگر اعمال میکنند؛ بر نرخ سپرده و تسهیلات اثر میگذارد.
افزایش نرخ بهره چه اثری بر اقتصاد دارد؟
هزینهی وام بالا میرود و مصرف و سرمایهگذاری معمولاً کم میشود؛ این میتواند رشد را کند و تورم را مهار کند.
بهرهی ساده و مرکب چه فرقی دارند؟
در ساده فقط اصل پول بهره میگیرد و در مرکب بهرههای قبلی هم به اصل اضافه میشوند.
