تورم چیست و چگونه محاسبه میشود؟ فرمول، انواع و مثال عددی
تورم یعنی افزایش مداوم سطح عمومی قیمت‌ها. علت‌ها، فرمول نرخ تورم و CPI، تفاوت تورم نقطهبهنقطه و متوسط، و راه‌های حفظ ارزش پول را با مثال بخوانید.
۴ دقیقه مطالعه
تورم افزایش پایدار و عمومی قیمت کالاها و خدمات در طول زمان است. وقتی تورم ۲۵٪ باشد، کالایی که امسال ۱۰۰ تومان می‌ارزد، سال بعد حدود ۱۲۵ تومان قیمت دارد؛ پس همان پول کمتر می‌خرد.
تورم چیست و چه چیزی نیست؟
نرخ تورم میانگین است. اگر تورم اعلام‌شده ۲۰٪ باشد، ممکن است خوراک ۲۵٪ و حمل‌ونقل ۱۸٪ گران شده باشد. افزایش قیمت یک کالا به‌تنهایی تورم نیست؛ تورم افزایش سطح عمومی قیمت‌هاست.
علت‌های تورم
- فشار تقاضا: خریداران بیش از توان تولید پول خرج می‌کنند. مثلاً ۱۰۰ خریدار برای کالایی که فقط برای ۱۰ نفر کافی است، قیمت را بالا می‌برند.
- فشار هزینه: گرانی مواد اولیه، انرژی یا دستمزد، هزینه‌ی تولید را بالا می‌برد و در قیمت نهایی منعکس میشود.
- رشد نقدینگی: وقتی حجم پول از رشد تولید سریع‌تر باشد، پول بیشتری دنبال کالای تقریباً ثابتی می‌دود.
- کسری بودجه‌ی دولت که با افزایش پایه‌ی پولی تأمین شود، انتظارات تورمی و نرخ ارز.
درباره‌ی نقش خلق پول بیشتر بخوانید: پول بدون پشتوانه چیست؟
نرخ تورم چطور محاسبه میشود؟
نهادهای آماری سبدی از کالاها و خدمات مصرفی خانوار را تعیین می‌کنند و قیمتش را در دوره‌های مختلف می‌سنجند. شاخص حاصل را «شاخص قیمت مصرفکننده» یا CPI می‌نامند. نرخ تورم، درصد تغییر این شاخص است.
نرخ تورم = (CPI دوره‌ی جاری − CPI دوره‌ی پایه) ÷ CPI دوره‌ی پایه × ۱۰۰
CPI = (مجموع قیمت جاری × مقدار دوره‌ی پایه) ÷ (مجموع قیمت پایه × مقدار دوره‌ی پایه) × ۱۰۰
| کالا | مقدار سبد | قیمت پایه (تومان) | قیمت جاری (تومان) |
|---|---|---|---|
| نان | ۳۰ عدد | ۱٬۰۰۰ | ۱٬۲۰۰ |
| شیر | ۱۰ لیتر | ۵٬۰۰۰ | ۶٬۰۰۰ |
| اجاره‌ی ماهانه | ۱ ماه | ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۱٬۵۰۰٬۰۰۰ |
هزینه‌ی سبد در دوره‌ی پایه ۱۰٬۰۸۰٬۰۰۰ تومان و در دوره‌ی جاری ۱۱٬۵۹۶٬۰۰۰ تومان است. CPI برابر ۱۱۵٫۰۴ میشود و نرخ تورم حدود ۱۵٫۰۴٪.
انواع محاسبه‌ی تورم: نقطهبهنقطه، متوسط و نسبت به سال پایه
| نوع | روش | نکته |
|---|---|---|
| نقطهبهنقطه | تغییر درصدی شاخص میان دو تاریخ معین، مثلاً شهریور امسال با شهریور پارسال | نوسان‌های میانه‌ی دوره را نمی‌بیند |
| متوسط سالانه | میانگین هندسی تورم ماهانهی ۱۲ ماه | تغییرات درون سال را هم در نظر می‌گیرد |
| نسبت به سال پایه | تغییر شاخص یک سال نسبت به سال مبنا (مثلاً ۱۳۹۵) | برای مقایسه‌ی بلندمدت مناسب است |
تورم ماهانهی ۲٪ را نباید در ۱۲ ضرب کرد. اثر ماه‌ها روی هم سوار میشود: ۱٫۰۲ به توان ۱۲ برابر ۱٫۲۶۸ است، یعنی تورم سالانه حدود ۲۶٫۸٪ و نه ۲۴٪. برعکس، تورم سالانه‌ی ۲۵٪ حدود ۱٫۹٪ در ماه است.
دسته‌بندی شدت تورم
مرز شدت تورم قانون نیست و منابع مختلف عددهای کمی متفاوت می‌دهند. یک دسته‌بندی رایج: تورم خزنده تا حدود ۸٪ در سال، تورم شدید یا تازنده حدود ۱۵ تا ۲۵٪ در سال، و ابرتورم وقتی قیمت‌ها در چند ماه دو برابر شوند یا ماهانه نزدیک ۵۰٪ بالا بروند. بازه‌های میان این دسته‌ها تعریف مشخصی ندارند.
تورم با پول و پس‌انداز شما چه میکند؟
با تورم ۲۵٪، ۱۰۰ میلیون تومان نقد پس از یک سال معادل ۱۰۰ ÷ ۱٫۲۵ = ۸۰ میلیون تومانِ امروز می‌خرد و پس از دو سال حدود ۶۴ میلیون. اگر پولتان در سپرده‌ای با سود کمتر از تورم باشد، قدرت خریدتان کم میشود؛ جزئیات این حساب در تورم چگونه سود واقعی سپرده را تغییر می‌دهد؟ آمده است و ماشین‌حساب اثر تورم سناریوی خودتان را حساب میکند.
راه‌های مهار تورم و پوشش ریسک آن
- سیاست انقباضی بانک مرکزی (مثل افزایش نرخ بهره) نقدینگی و تقاضا را کم میکند؛ ببینید نرخ بهره چیست؟.
- کنترل کسری بودجه و رشد نقدینگی، و افزایش تولید و عرضه.
- برای خانوار: نگه‌داشتن پول در دارایی‌هایی که بازدهشان در بلندمدت از تورم عقب نمی‌ماند، با پذیرش ریسک آنها. هیچ دارایی در همه‌ی دوره‌ها از تورم جلو نمی‌افتد؛ به سرمایه‌گذاری چیست؟ نگاه کنید.
پرسش‌های متداول
نرخ تورم چگونه اندازهگیری میشود؟
با درصد تغییر شاخص قیمت مصرفکننده میان دو زمان. رایجترین روش تورم نقطهبهنقطه است.
تفاوت تورم نقطهبهنقطه و متوسط چیست؟
نقطهبهنقطه فقط دو تاریخ را مقایسه میکند؛ متوسط، میانگین هندسی تورم ماهانهی کل دوره است.
تورم چطور کنترل میشود؟
با سیاست پولی و مالی انقباضی، مثل افزایش نرخ بهره و کنترل کسری بودجه، و با افزایش عرضه و تولید.
آیا تورم ۲٪ در ماه همان ۲۴٪ در سال است؟
نه. بهدلیل اثر ترکیبی حدود ۲۶٫۸٪ در سال میشود.
